МӘЖБҮРИЯТЛАР ОРЫНЛАНЫЎЫ ТӘМИЙНЛЕНБЕКТЕ
Исбилерменлик жумысының раўажланыўы өним жеткизип бериў менен байланыслы мүнәсибетлер көлеми өспекде. Себеби, исбилерменлик субъектлери ортасында товарлар жеткизип бериў менен байланыслы қатнасықлар тийкарынан өним жеткизип бериў шәртнамасы арқалы әмелге асырылады.
Өним жеткизип бериў шәртнамасына муўапық исбилерменлик менен шуғылланып атырған өним жеткизип бериўши-сатыўшы шәртлесилген мүддетде яки мүддетлерде өзи ислеп шығарған яки сатып алатуғын товарларды исбилерменлик жумысында пайдаланыў ушын яки жеке, шаңарақлық мәқсетлерде, рузыгершилик ҳәм соған уқсас мәқсетлерде пайдаланыў менен байланыслы болмаған басқа мақсетлерде пайдаланыў ушын тапсырыў, сатып алыўшы товарларды қабыллап, олардың ҳақысын төлеў мәжбүриятын алады.
Бундай шәртнамалар бир жылға яки бир жылдан артық мүддетге ямаса тәреплер келискен мүддетге дүзиледи.
Исбилерменлик субъектлери ортасында товарлар жеткизип бериў менен байланыслы қатынасықлардан келип шығатуғын даўлардың бири тийисли дәрежеде сыпатлы болмаған товарды жеткизиў менен байланыслы даўлар есапланады.
Тийисли дәрежеде сыпатлы болмаған товарды жеткизиў сыпатсыз, стандарт емес ҳәм комплект емес товарларды жеткизип бериў түсиниледи.
Белгиленген тәртипте стандартлар ҳәм метрология қағыйдалары, техникалық шәртлер ҳәм үлгилерге (эталонлар) қылап рәўиште шығарылған товарлар пайдаланыўға жарамлы яки жарамсызлығына қарамастан стандарт емес деп есапланады.
Стандартлар, техникалық шәртлер, үлгилер (эталонлар) менен нәзерде тутылған деталларсыз, аўысық бөлеклерсиз ҳәм басқа элементлерсиз шығарылған товарлар комплект емес товарлар есапланады.
Сатып алыўшыға сыпаты тийисли дәрежеде болмаған товар сатылғанда,сатып алыўшы басқа товарға алмастырыўға, баҳасын кемейтиўге, көрилген зыянды қаплаған ҳалда шәртнаманы бийкар етиўге, товардаға кемшиликлерди сапластырыўға кеткен қәрежетлерин талап етиўге ҳақылы.
Өзбекстан Республикасы Пуқаралық кодексиниң 236-статьясына муўапық мәжбүриятлар мәжбүрият шәртлерине ҳәм нызам хүжжетлери талапларына муўапық лазым дәрежеде орынланыўы керек.
Аўыл хожалығында шәртнама мажбуриятларын орынамағанлық яки лазым дәрежеде орынламағанлық ушын жуўапкершиликтиң ҳуқықый тийкарлары ишинде Өзбекстан Республикасы Пукаралык кодекси айрыкша орын тутады. Кодексте мажбуриятларды орынлаў, мәжбуриятлардын орынланыўын тәмийинлеў, мәжбуриятларды бузғанлык ушын жуўапкершилик сыяқлы бапларында мәжбуриятлардын мәжбурият шәртлерине ҳәм нызам ҳүжжетлери талапларына муўапык, бундай шәртлер ҳәм талаплар болмағанында ис қатнасықлары әдетлерине яки әдетте қойылатуғын басқа талапларға муўапық лазым дәрежеде орынланыўы, неустойка, онын түрлери, қарыздардың зыянды төлеу мәжбүрияты, мәжбуриятларды бузғанлық ушын жуўапкершилик тийкарлары, жуўапкершиликтен азат етиў тийкарлары ҳәм басқа мәселелер жарытылған.
Шәртнама мәжбүриятын орынламаслық яки лазым дәрежеде орынламаслық ушын жуўапкершилик дегенде, шәртнама бойынша жүзеге келген мәжбүриятларды улыўма орынламаған яки лазым дәрежеде орынламаған тәрепке колланылатуғын мәжбурий тәсир шаралар түсиниледи.
Мәжбуриятларды бузғанлық ушын колланылатуғын жуўапкершилик қағыйда бойынша шәртнамалы характерге ийе болғанлығы себепли, шәртнамалы жуўапкершилик деп аталады.
Аỹыл хожалығы саласында шәртнамалар бойынша тәреплердиӊ жуỹапкершилиги Өзбекстан Республикасы Пуқаралық кодекиниӊ 324-339-статьялары талапларына муỹапық белгиленеди.
Соның менен бирге бул саладағы шәртнамалы жуỹапкершилик мәселелери Өзбекстан Республикасыныӊ 1998-жыл 29-августтағы «Хожалық жүритиỹши субъектлер жумысыныӊ шәртнамалы-хуқықый базасы хаққында»ғы Нызамы менен де тәртипке салынады.
Экономикалық судларында аỹыл хожалығы саласында контрактация шәртнама мәжбүриятларынорынламағанлық яки лазымдәрежеде орынламағанлық жүзесинен пайда болатуғын көплеген даỹлар каралады.
Бул даўлардын пайда болыỹына айырым жағдайларда ауыл хожалығы өнимин жеткерип бериỹшилер тәрепинен таярлаỹшыға белгиленген мүддетте ҳәм белгиленген көлемде өнимлерди жеткерип бермегенлигисебеп болса, ал айырым жағдайларда, таярлаỹшы кәрханалар тәрепинен жеткерип берилген өнимлердиң хақын төлемеслик ямаса оны төлеỹден бас тартқанлығы себеп болмақта.
Өзбекистан Республикасы Жоқарғы хожалық суды Пленумының 2007-жыл 15-июнь күнги «Мәжбүриятларды орынламағанлығы яки лазым дәрежеде орынламағанлығы ушын мүлкий жуўапкершилик туўрысындағы пуқаралық нызам хүжжетлерин қоланыўдың айырым мәселелери ҳаққында»ғы 163-санлы Қарарының 4-бәндинде Пуқаралық кодексиниң 326-статьясына муўапық суд қарыздар тәрепинен мәжбүриятларының орынланыў дәрежесин, мәжбүриятта қатнасыўшы тәреплердиң мүлкий аўҳалын, сондай-ақ кредитордың мәплерин итибарға алып, неустойка муғдарын кемейтириўге ҳақылы деп белгиленгенлигин.
Шәртнама интизамын бузғанлық ушын жоқарыда атап өтилген мүлкий жуўапкершилик яғный зыян, пеня ҳәм жәрийма түринде неустойка өндириўлерден тысқары, ҳәкимшилик жуўапкершиликде ҳәкимшилик жуўапкершиликде әзерде тутылған.
Өзбекистан Республикасы Ҳәкимшилик жуўапкершилик ҳаққындағы кодексдиң 176[1]-статьясына муўапық шәртнама мәжбүриятларын орынламағанлығы яки лазым дәрежеде орынламаслық ақыбетинде хожалық жүргизиўши субъектлерге мүлкий зыян жеткизиў, лаўазымлы шахсларға ең кем ис ҳақының он есесинен он бес есесине шекемги муғдарда жәрийма салыўға себеп болады делинген.

Н.Балтабаева,

Шымбай районлар аралық

экономикалық суды судьясы. скачать dle 12.0
Сайтқа кириў
лучший сайт где можно скачать шаблоны для dle 12.0 бесплатно